اصول راهبردی و آیین کار شبکه داوطلبان مدافع حقوق بشر
مقدمه:
امروزه در هیچ کشوری نمیتوان ادعا کرد که حقوق بشر بطور کاملرعایت میشود. دولتها همواره حسب میزان اعتقاد و پایبندی که به حقوقمردم دارند و با عنایت به امکانات کشور خود، درقبال رعایت حقوق بشرحساسیت و رفتارهای متفاوتی از خود بروز میدهند. با این حال، همهکشورها بر این واقعیت اذعان دارند که رفع مشکلات موجود در صحنهداخلی یا بینالمللی جز با حضور و مشارکت فعال و مسئولانه عمومشهروندان تأمین نمیشود. اما آیا صرف این پذیرش کافی است یامیبایست برای تحقق آن برنامهریزی، تلاش و کوشش نمود؟ واقعیاتتلخ موجود در کشورهای مختلف از جهت رعایت حقوق مردم به خوبیپاسخ این سؤال را میدهد که صرف اعتراف به اهمیت حضور و مشارکتمردم کافی نیست بلکه میبایست موانع حضور را مرتفع ساخت و باایجاد سازوکارهای مختلف و مناسب، مشارکت مردمی و نظارت همگانیآنها بر مراکز قدرت را تحکیم بخشید.
در جمهوری اسلامی قانون اساسی منبعث از مبانی غنی اسلامی، حقوق ملت رادر فصل سوم طی اصول مختلف برسمیت شناخته و همچنین در اصول متعدددیگر چارچوبه و ضوابطی برای حضور و مشارکت مردم درساختار قدرت سیاسی و تصمیمگیریهای مختلف و نظارت همگانی تعبیه کردهاست. از همینرو طی سالهای پس از انقلاب تلاشهای زیادی در جهت اجرایاصول مربوطه بعمل آمد. ثمره تلاشهای مزبور دستاوردهای فعلی در بخشهایسیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی است. معهذا به دلائل مختلف داخلی وخارجی منجمله تحمیل8 سال جنگ تحمیلی بر ملت ایران و انواع فشارها ومحدودیتهای سیاسی اقتصادی بر کشور، همچنان در صحنة عمل و اجرامشکلات متنوعی در زندگی روزمرة مردم خصوصاً اقشار آسیبپذیر وجوددارد که نتیجه آن عدم رعایت حقوق انسانی و شرعی شهروندان عزیز است. رفعمشکلات و نارساییهای موجود یقیناً تنها با همت و مشارکت و همدلی عمومشهروندان ایرانی و غیر ایرانی به حقوق بشر و بهرهمندی درست از تجربیاتحاصله و با طی روندی تدریجی حاصل میشود و در یک چنین فرآیندیمیتوان امید به فراهمسازی جامعه مطلوب و مدینه مورد نظر همه ادیان الهیداشت که در آن معنویت، عدالت و انسانیت محور همه امور است. خوشبختانه پس از مشارکت مردم در انتخابات خرداد سال 76 وتحولات سیاسی اجتماعی پس از آن، در برهه فعلی شور و شوق عمومی برایحضور و ایفای نقش مؤثر خصوصاً از سوی جوانان که در ترکیب جمعیتی امروزایران بخش عمدهای از جمعیت کشور را تشکیل میدهند، افزایش یافته و همینامر بستر مساعدتری فراهم ساخته تا با درک شرایط امروز ایران و جهان قدمهایمناسبی درجهت پیشبرد حقوق بشر اسلامی برداشته شود. در سطح جهانی نیز جامعه بینالمللی پس از سالها لازم دید که اعلامیه حقوق و تکالیف مدافعینحقوق بشر را تدوین کرده و گامهای موثری در جهت حمایت از مدافعین حقوقبشر بردارد.
کمیسیون حقوق بشر اسلامی در چارچوب اهداف مقرر در اساسنامه خود و باالتفات به موازین اسلامی و بینالمللی حقوق بشر که همواره در فعالیتهای داخلو خارج کشور مورد پیگیری قرار میگیرد، قویاً بر این اعتقاد است که هر آنچهتاکنون انجام داده در واقع نتیجه تلاش فعالین و خادمین گمنام پیشبرد حقوقبشر بوده و در روند آتی نیز تنها با بهرهمندی از تلاشهای عموم افراد و گروههایمدنی است که این بار سنگین به سر منزل مقصود خواهد رسید.
ماده 5 اساسنامه کمیسیون مقرر میدارد:
کمیسیون برای رسیدن به اهداف ذیل فعالیت میکند:
1-5 تبیین، آموزش و گسترش حقوق بشر از دیدگاه اسلام و موازینبینالمللی
2-5 نظارت بر چگونگی برخورداری و رعایت حقوق بشر به وسیلةشخصیتهای حقیقی و حقوقی
3-5 طرح و ارائة راه حل مناسب جهت اقدام و موضعگیری درقبال مواردنقض حقوق بشر بویژه نسبت به مسلمانان در همة کشورها
4-5 رسیدگی و پیگیری موارد نقض حقوق بشر که از طرق مختلف بهاین کمیسیون میرسد.
5-5 همکاری با سازمانهای ملی و بینالمللی حقوق بشر بویژه رسیدگی وپیگیری مسائل مربوط به جمهوری اسلامی ایران
6-5 بررسی وضعیت جمهوری اسلامی ایران نسبت به میثاقها وکنوانسیونهای بینالمللی در زمینه حقوق بشر
با امید تحقق عدالت و معنویت در سراسر جهان و با هدف هرچه منسجمترشدن فعالیتهای مستقل عموم خادمین و مدافعین رعایت حقوق انسانها، اهدافو کارکردهای شبکه، عرصهها و زمینههای فعالیت و روشهای اقدام، بشرحآیینکار حاضر ایفاد میگردد.
اداره مشارکتهای مردمی
کمیسیون حقوق بشر اسلامی (بهار 1377)
* اهداف و کارکردهای شبکه:
- تسهیل و تحکیم مشارکت عمومی در فعالیتهای مختلف اجتماعی برایپیشبرد حقوق بشر و ارتقاء فرهنگ عمومی در این زمینه و پیشگیری از هرگونهنقض حقوق بشر.
- توسعه آگاهیهای فردی و گروهی نسبت به حقوق و آزادیهای انسانی
- فراهم سازی مبنای سازمان یافتهای برای توسعه آموزشهای فنی تخصصیدر زمینه حقوق و آزادیهای بشر.
- حمایت و دفاع از مظلومان و ستمدیدگان قربانی نقض حقوق بشر باروشهای مختلف مسالمتآمیز.
- ایجاد، توسعه و توانمندسازی نهادهای مدنی برای تقویت نظارت همگانیبر عملکرد مراکز حکومتی از حیث رعایت حقوق مردم
- مشارکت اعضاء شبکه در سیاستگذاریها، فعالیتها، برنامهها و هزینههایمختلف داخلی و خارجی کمیسیون حقوق بشر اسلامی برای پیشبرد حقوقبشر.
* عرصهها و زمینههای فعالیت شبکه:
1ـ گسترش مشارکت سیاسی - اجتماعی و مردم سالاری (دمکراسی)
2ـ حمایت از آزادی بیان و اندیشه و حقوق فرهنگی جامعه
3- حمایت از توسعه اقتصادی پایدار و همهجانبه در جهت تحکیم حقوق مردم
4- ترویج رعایت حقوق بشردوستانه بینالمللی (رعایت حقوق انسانی درمخاصمات مسلحانه)
5- پیشبرد حقوق اقلیتها اعم از اقلیتهای دینی، قومی، زبانی و نژادی
6- حمایت از حقوق زندانیان
7- پیشبرد امور قضایی و تقویت دستگاه قضایی بیطرف، مستقل و مجریعدالت
8- حمایت از حقوق پناهندگان و مهاجرین
9- حمایت از حقوق زنان
10- حمایت از حقوق کودکان
11ـ حمایت از حقوق جوانان
12- حمایت از حقوق سالمندان
13- حمایت از حقوق کارگران
14- حمایت از محیط زیست سالم
15- حمایت از سلامت جامعه و حقوق بهداشتی و درمانی و تغذیه شهروندان
16- حمایت از حقوق معلولین و جانبازان و ایثارگران
* آیین کار:
اعضاء شبکه مدافعین حقوق بشر در دو گروه قرار میگیرند. گروه اول افرادمدافع حقوق بشر هستند که بصورت منفرد فعالیت میکنند، گروه دوم نهادها وتشکلهای مدنی هستند که هر کدام در یک یا چند جنبه از جنبههای مختلفحقوق شهروندی فعالیت دارند.
الف) افراد مدافع حقوق بشر اسلامی؛
تعریف: هر یک از شهروندانی که برای عضویت در شبکه مدافعین حقوق بشراسلامی اعلام تمایل نموده و سپس فرم مربوطه را تکمیل کرده باشد و به اصولو اهداف شبکه اعلام پایبندی نماید از سوی ادارة مشارکتهای کمیسیون عضوشبکه مدافعین حقوق بشر تلقی میشود.
اعضاء شبکه برای تحقق اهداف مورد نظر، آیینکار حاضر را بشرح زیر موردعنایت قرار خواهند داد:
1- همواره تلاش خواهند کرد تا اولاً با پیگیری تحولات و بهرهمندی ازرسانههای مختلف و مشاهده عینی محیط، آگاهیهای خود را از حقوق مردم وخصوصاً زمینهای که در فعالیت خود به آن اولویت دادهاند توسعه دهند و ثانیاًآگاهیهای مزبور را حداقل به ده نفر دیگر منتقل کنند.
2- افرادی که دارای تحصیلات علمی فراتر از دیپلم بوده و علاقمند بهفراگیری مباحث فنی تخصصی مربوط به حقوق بشر میباشند همواره تلاشخواهند کرد منابع مربوطه را - خصوصاً در زمینهای که به آن اولویت دادهاند- بدست آوردند و ضمن گردآوری مجموعه کتب، مجلات، مقالات، اسناد وسخنرانیهای مربوطه، دقیقاً آنها را مورد بهرهبرداری قرارداده و حداقل به دهنفر دیگر دانش و معلومات خود را منتقل کنند.
3- اعضاء شبکه برای پیشگیری از نقض حقوق بشر همواره حسب توان وآگاهی خویش و حیطهای که برای فعالیت در شبکه ابتدای عضویت برمیگزینند، جنبههای آسیبپذیر موجود در منطقه خود یا کل کشور یا سطحبینالمللی که احتمال نقض حقوق مردم را در پی دارد شناسایی خواهند کردو با حساسیت، راهحلهای رفع آسیبپذیری مزبور و پیشگیری از نقضحقوق بشر را جهت پیگیری مقتضی به کمیسیون حقوق بشر اسلامی پیشنهادمیکنند. مثلاً در یک شهرستان از حیث حقوق زنان، شاید سنتها و رسومیوجود داشته باشد که زمینه نقض حقوق بشر زنان را در پی دارد در این وجهطبیعتاً باید رسوم مزبور را دقیقاً شناسایی کرد و آنگاه برای رفع آنها راهحلارائه کرد یا بعنوان نمونه یک عضو شبکه که زمینه فعالیت خود را بیشترتقویت امور قضایی قرارداده میبایست مشکلات قضایی موجود در منطقهخود یا کل کشور که احتمال نقض حقوق مردم را در پی دارد شناسایی کند وآنچه بعنوان راهحل به ذهنش میرسد را ارائه نماید و همینطور است برایسایر اعضاء شبکه که در زمینههای دیگری از پیشبرد حقوق بشر فعالیتمیکنند.
4- اعضاء شبکه برای حمایت از ستمدیدگان و قربانیان نقض حقوق بشر،حسب علاقه و توان خود و با رعایت موازین قانونی از روشهای مختلفمیتوانند بهرهمند شوند. از جمله روشهای مزبور به ترتیب اعتراض کتبی و یاشفاهی به نقضکنندگان حقوق بشر، مراجعه به مراکز قانونی ذیصلاح برایجلوگیری از استمرار نقض حقوق بشر، اعلام اعتراض قانونمند، سازمانیافته و علنی در سطح جامعه و رسانهها نسبت به هر مورد نقض حقوق بشرکه علیرغم پیگیری از طریق مراجع ذیصلاح مرتفع نشده است، کمک فکری،معنوی و یا مالی به قربانیان نقض حقوق بشر، برگزاری قانونمند اجلاسها وگردهماییهای متنوع برای همفکری و تبادل نظر و روشنگری با هدفجلوگیری از نقض حقوق بشر و حصول راهحل مناسب.
اعضاء شبکه که به زبانهای خارجی آشنا هستند و مایل به فعالیت خارجیدرقبال موارد نقض حقوق بشر در کشورهای مختلف جهان هستند طبیعتاً باهدایت کمیسیون مکاتبه مناسب را خطاب به مراکز بینالمللی برایجلوگیری از نقض حقوق بشر انجام خواهند داد.
5- اعضاء شبکه در منطقه خود تلاش خواهند کرد با جذب چند نفر همفکردیگر در زمینهای که احساس میکنند نیاز به تشکیل یک نهاد مدنی وجوددارد اقدامات لازم را بعمل آورند. از جمله اقدامات اولیه در این خصوصمیتوان به اخذ راهنمایی از کمیسیون، مطالعه موازین حقوقی مربوط بهراهاندازی یک نهاد مدنی، طی روند قانونی ایجاد نهاد و تدارک حداقلامکانات لازم برای فعالیت، اشاره کرد.
6- اعضاء شبکه نسبت به هر یک از جنبههای فعالیت کمیسیون در داخل وخارج کشور یا زمینهای که خود برای فعالیت برگزیدهاند هرگونه نظر،پیشنهاد و برنامهای مدنظر داشته باشند میتوانند به ادارة مشارکتهایکمیسیون منعکس کنند و هرگونه کمک و مساعدتی از آنان برای پیشبردفعالیتهای کمیسیون مورد استقبال و موجب امتنان است.
7- نشریة پیک خبری مدافعین حقوق بشر اسلامی در چارچوب اهداف وکارکردهای شبکه، همواره برای اعضاء خود اطلاعرسانی خواهد داشت.هزینه تدوین و انتشار پیک خبری از محل حق عضویت سالیانه اعضاء شبکهتأمین میشود.
8- اعضاء شبکه برابر برنامهریزی کمیسیون، حتیالامکان بطور سالیانه یا دوسال یکبار اجلاس سراسری در تهران خواهند داشت. همچنین برابربرنامهریزی کمیسیون، اجلاسهای اعضاء شبکه در هر استان نیز برگزارمیشود.
9- اعضاء شبکه حتی المقدور هر سه ماه یکبار گزارشی از رئوس فعالیتهایخود برای اداره مشارکتهای مردمی کمیسیون خواهند فرستاد.
10- هرگونه سوءاستفاده از عضویت افتخاری در شبکه مدافعین حقوق بشراسلامی، سوای آنکه دون شأن فعالین حقوق بشر و مخالف فلسفه ایجاد وتوسعه شبکه میباشد، مستقیماً متوجه خود شخص خواهد بود و طبیعتاًدرقبال عمل خود مسئولیت اخلاقی و قانونی دارد.
ب) نهادها و تشکلهای مدنی مدافع حقوق بشر اسلامی؛
تعریف: مجموعه گروههای انسانی که بصورت خود جوش و مبتنی بر همفکریو تشریک مساعی اعضاء هر مجموعه یا از طریق قوانین خاص با هدفمشارکت خیرخواهانه در پیشبرد امور سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی،بهداشتی و درمانی، دفاعی و سایر جنبههای زندگی جمعی و رفع موانعبهرهمندی از حقوق شهروندی در سطح داخلی یا بینالمللی ایجاد شده و ضمنتوجه به فریضه اسلامی امر به معروف و نهی از منکر در چارچوب روشهایمسالمتآمیز بر حسُن اجرای وظایف قانونی و انسانی دستگاههای رسمی وحکومتها نظارت مینمایند نهادهای مدنی هستند. بعبارت دیگر هر یک ازنهادهای مدنی که:
1) از حیث ساختار و تشکیلات سازمانی مستقل باشد.
2) از حیث سیاستگذاری و فرآیند اقدامات متنوع خود مستقل باشد.
3) از حیث بودجه و منابع مالی مستقل باشد (حداکثر میزان مجاز بهرهمندیاز کمک نهادهای حکومت 20 % کل بودجه نهاد مدنی است)
4) از حیث ترکیب اعضاء عمدتاً از افراد غیر شاغل در مسئولیتهای حکومتی تشکیل شده باشد.
5) اهداف خیرخواهانه و غیر سودجویانه داشته باشد.
6) ملتزم به روشهای مسالمتآمیز و رعایت ضوابط قانونی در فعالیتهایخود برای پیشبرد امور جامعه باشد.
7) اعلام تمایل برای عضویت در شبکه مدافعین حقوق بشر اسلامی نموده وفرمهای مربوطه را تکمیل کرده باشد و به اصول و اهداف شبکه اعلامپایبندی نماید از سوی اداره مشارکتهای مردمی کمیسیون عضو شبکهمدافعین حقوق بشر تلقی میشود.
نهادهای مدنی عضو شبکه برای تحقق اهداف مورد نظر، آیینکار حاضر رابشرح زیر مورد عنایت قرار خواهند داد:
1- تلاش خواهند کرد تا استقلال واقعی خود را تعمیق بخشند و زمینهمشارکت هر چه بیشتر مردم یا افراد واجد شرایط عضویت در تشکل خود رافراهم آورند و با پیگیری مستمر تحولات عمومی مرتبط با حیطه اهداف ووظایف تشکیلات خود، وقوف کامل بر جنبههای مثبت و منفی تحولاتمربوطه بدست آورند و اطلاعات و آگاهی حاصله را به صورت برنامهریزیشده به اعضاء نهاد خود یا به فراخور توانایی و حیطهکارشان به عموم مردممنتقل کنند.
2- تلاش خواهند کرد تا اطلاعات تخصصی مربوط به هر یک از جنبههایحقوق شهروندی که مرتبط با حیطه فعالیت آنهاست را گردآوری کنند و بهصورت برنامهریزی شده به همراه هرگونه پیشنهاد تخصصی به اعضاءتشکل خود یا به فراخور توانایی و حیطه کارشان به طیفهای مختلف جامعهمنتقل کنند.
3- اعضاء شبکه برای پیشگیری از نقض حقوق بشر همواره حسب توان وآگاهی خویش و حیطهای که برای فعالیت در شبکه ابتدای عضویت برمیگزینند، جنبههای آسیبپذیر موجود در منطقه خود یا کل کشور یا سطحبینالمللی که احتمال نقض حقوق مردم را در پی دارد شناسایی خواهند کردو با حساسیت، راهحلهای رفع آسیبپذیری مزبور و پیشگیری از نقضحقوق بشر را ضمن انعکاس به مراکز و مراجع رسمی مسئول، جهت پیگیریمقتضی به کمیسیون حقوق بشر اسلامی پیشنهاد میکنند. مثلاً یک نهاد مدنیکه حیطه فعالیتهای آن در زمینه حقوق زنان میباشد و در شبکه مدافعینحقوق بشر نیز همین زمینه را برای همکاری برگزیده طبیعتاً مشکلات متنوعحقوق زنان را مورد بررسی قرار میدهد و نتایج بررسیهای خود را به همراهراهحلهای پیشنهادی تدوین نموده و ارائه میکند یا یک نهاد مدنی که عرصهفعالیت خود را حمایت از محیط زیست سالم انتخاب نموده طبیعتاً هموارهدر تلاش است که آسیبهای موجود بر محیط زیست کشور یا یک زاویه ازمحیط زیست را مورد بررسی قرار داده و نتایج بررسیهای خود را بصورتمدون برای پیگیریهای بعدی ارائه نماید و همینطور است در مورد سایرنهادهای مدنی همکار شبکه که در زمینههای دیگری برای پیشبرد حقوقشهروندان فعالیت میکنند.
4- اعضاء شبکه برای حمایت از ستمدیدگان و قربانیان نقض حقوق بشر،حسب علاقه و توان خود و با رعایت موازین قانونی از روشهای مختلفمیتوانند بهرهمند شوند. از جمله روشهای مزبور به ترتیب اعتراض کتبی و یاشفاهی به نقضکنندگان حقوق بشر، مراجعه به مراکز قانونی ذیصلاح برایجلوگیری از استمرار نقض حقوق بشر، اعلام اعتراض قانونمند، سازمانیافته و علنی در سطح جامعه و رسانهها نسبت به هر مورد نقض حقوق بشرکه علیرغم پیگیری از طریق مراجع ذیصلاح مرتفع نشده است، کمک فکری،معنوی و یا مالی به قربانیان نقض حقوق بشر، برگزاری قانونمند اجلاسها وگردهماییهای متنوع برای همفکری و تبادل نظر و روشنگری با هدفجلوگیری از نقض حقوق بشر و حصول راهحل مناسب.
اعضاء شبکه که به زبانهای خارجی آشنا هستند و مایل به فعالیت خارجیدرقبال موارد نقض حقوق بشر در کشورهای مختلف جهان هستند طبیعتاً باهمکاری کمیسیون مکاتبه مناسب را خطاب به مراکز بینالمللی برایجلوگیری از نقض حقوق بشر انجام خواهند داد.
5- نهادهای مدنی هر منطقه که به عضویت شبکه در آمدهاند و موضوعفعالیتهای آنها مشترک است تلاش خواهند کرد که با تشکیل هستههایمشترک زمینه تقویت فعالیتها و اثرگذاری بیشتر اقدامات خود را فراهم آورندو در ایجاد نهادهای مدنی جدید نیز تشریک مساعی با شهروندان علاقمندنموده و تجربیات خود را در اختیار آنان قرار دهند.
6- اعضاء شبکه نسبت به هر یک از جنبههای فعالیت کمیسیون در داخل وخارج کشور یا زمینهای که خود برای فعالیت برگزیدهاند هرگونه نظر،پیشنهاد و برنامهای مدنظر داشته باشند میتوانند به ادارة مشارکتهایکمیسیون منعکس کنند و هرگونه کمک و مساعدتی از آنان برای پیشبردفعالیتهای کمیسیون مورد استقبال و موجب امتنان است.
7- نشریة پیک خبری مدافعین حقوق بشر اسلامی «ویژه نهادهای مدنی» درچارچوب اهداف و کارکردهای شبکه، همواره برای اعضاء خوداطلاعرسانی خواهد داشت. هزینه تدوین و انتشار پیک خبری از محل حقعضویت سالیانه اعضاء شبکه تأمین میشود.
8- اعضاء شبکه برابر برنامهریزی کمیسیون، حتیالامکان بطور سالیانه یا دوسال یکبار اجلاس سراسری در تهران خواهند داشت. همچنین برابربرنامهریزی کمیسیون، اجلاسهای اعضاء شبکه در هر استان نیز برگزارمیشود.
9- اعضاء شبکه حتی المقدور هر سه ماه یکبار گزارشی از رئوس فعالیتهایخود برای اداره مشارکتهای مردمی کمیسیون خواهند فرستاد.
10- هرگونه سوءاستفاده از عضویت افتخاری در شبکه مدافعین حقوق بشراسلامی، سوای آنکه دون شأن فعالین حقوق بشر و مخالف فلسفه ایجاد وتوسعه شبکه میباشد، مستقیماً متوجه نهاد مدنی مربوطه خواهد بود و طبیعتاًدرقبال عمل خود مسئولیت اخلاقی و قانونی دارد.
دبیرخانه کمیسیون حقوق بشر اسلامی